Ethnobotanical Study of Medicinal Plants of Banjar and Java Tribes in Pandansari Village, South Kalimantan
Abstract
In Pandansari village, South Kalimantan, Indonesia, residents from Banjar and Javanese communities traditionally utilize medicinal plants as alternatives to conventional medicine. This study aimed to explore the demographics, plant use practices, and preliminary phytochemical analysis of these plants. Using a qualitative, phenomenological approach, semi-structured interviews and questionnaires were conducted with four purposively selected informants. The findings revealed 52 medicinal plant species. Leaves were the most commonly used plant part (40%), followed by boiling as the preferred processing method (54%) and drinking as the primary route of administration (58%). Two unidentified plants, asam sembelekan and daun malaysia, were frequently mentioned. Phytochemical screening detected flavonoids, saponins, phenols, and terpenoids in asam sembelekan, while daun malaysia contained alkaloids, flavonoids, saponins, and terpenoids. These findings provide a foundation for further research on the efficacy and safety of these traditional medicinal plants in this community.
Full text article
References
Handayani I, Saad H, Ratnakomala S, Lisdiyanti P, Kusharyoto W, Krause J, et al. Mining Indonesian Microbial Biodiversity for Novel Natural Compounds by a Combined Genome Mining and Molecular Networking Approach. Mar Drugs. 2021;19(6):316. DOI: 10.3390/md19060316; PMCID: PMC8227522; PMID: 34071728
Petrovska BB. Historical review of medicinal plants' usage. Pharmacogn Rev. 2012;6(11):1-5. DOI: 10.4103/0973-7847.95849; PMCID: PMC3358962; PMID: 22654398
Demie G, Negash M, Awas T. Ethnobotanical study of medicinal plants used by indigenous people in and around Dirre Sheikh Hussein heritage site of South-eastern Ethiopia. J Ethnopharmacol. 2018;220:87-93. DOI: 10.1016/j.jep.2018.03.033; PMID: 29601979
Az-Zahra FR, Sari NLW, Saputry R, Nugroho GD, Pribadi T, Sunarto, et al. Review: Traditional knowledge of the Dayak Tribes (Borneo) in the use of medicinal plants. Biodiversitas. 2021;22(1):4633-47. DOI: 10.13057/biodiv/d221057
Pradipta IS, Aprilio K, Febriyanti RM, Ningsih YF, Pratama MAA, Indradi RB, et al. Traditional medicine users in a treated chronic disease population: a cross-sectional study in Indonesia. BMC Complement Med Ther. 2023;23(1):120. DOI: 10.1186/s12906-023-03947-4; PMCID: PMC10102674; PMID: 37060056
Setiawan KEP, Wahyuningsih, Rizaldy DR, Kasimbar DC. Suwuk : Construction of the Javanese People's Mindset in Medicine. Javanologi Int J Javanese Stud. 2021;5(1):910-5. DOI: 10.20961/javanologi.v5i1.67938
Jamalie Z, Rif’at M. Dakwah Kultural Dialektika Islam dan Budaya dalam Tradisi Batatamba. Alhadharah J Ilmu Dakwah. 2012;11(21):61–7. DOI: 10.18592/alhadharah.v11i21.1786
Daud A. Islam dan Masyarakat Banjar: Deskripsi dan Analisis Kebudayaan Banjar. Jakarta: Rajagrafindo Persada; 1997.
Renjith V, Yesodharan R, Noronha JA, Ladd E, George A. Qualitative Methods in Health Care Research. Int J Prev Med. 2021;12:20. DOI: 10.4103/ijpvm.ijpvm_321_19; PMCID: PMC8106287; PMID: 34084317
Sutomo, Awaliyah VV, Arnida. Ethnobotanical Study and Phytochemical Screening of Medicinal Plants Used by Local People in Belangian Village, South Kalimantan. Borneo J Pharm. 2022;5(1):1-8. DOI: 10.33084/bjop.v5i1.2717
Sutomo S, Arnida A, Rizki MI, Triyasmono L, Nugroho A, Mintowati E, et al. Skrining Fitokimia dan Uji Kualitatif Aktivitas Antioksidan Tumbuhan Asal Daerah Rantau Kabupaten Tapin Kalimantan Selatan. J Pharmascience. 2016;3(1):66-74. DOI: 10.20527/jps.v3i1.5836
Liliwirianis N, Musa NLW, Zain WZWM, Kassim J, Karim SA. Premilinary Studies on Phytochemical Screening of Ulam and Fruit from Malaysia. J Chem. 2011;8:464595. DOI: 10.1155/2011/464595
Qasrin U, Setiawan A, Yulianti, Bintoro A. Studi tnobotani Tumbuhan Berkhasiat Obat Yang dimanfaatkan Masyarakat Suku Melayu Kabupaten Lingga Kepulauan Riau. J Belantara. 2020;3(2):139-52. DOI: 10.29303/jbl.v3i2.507
Dapaah G, Koffuor GA, Mante PK, Ben IO. The possible mode of antitussive and expectorant activity of the ethanol seed extracts of Picralima nitida ((Stapf) Th. & H. Durand). J Tradit Complement Med. 2016;7(1):133-40. DOI: 10.1016/j.jtcme.2016.05.003; PMCID: PMC5198831; PMID: 28053900
Tungmunnithum D, Thongboonyou A, Pholboon A, Yangsabai A. Flavonoids and Other Phenolic Compounds from Medicinal Plants for Pharmaceutical and Medical Aspects: An Overview. Medicines. 2018;5(3):93. DOI: 10.3390/medicines5030093; PMCID: PMC6165118; PMID: 30149600
Ullah A, Munir S, Badshah SL, Khan N, Ghani L, Poulson BG, et al. Important Flavonoids and Their Role as a Therapeutic Agent. Molecules. 2020;25(22):5243. DOI: 10.3390/molecules25225243; PMCID: PMC7697716; PMID: 33187049
Kou S, Han B, Wang Y, Huang T, He K, Han Y, et al. Synergetic cholesterol-lowering effects of main alkaloids from Rhizoma Coptidis in HepG2 cells and hypercholesterolemia hamsters. Life Sci. 2016;151:50-60. DOI: 10.1016/j.lfs.2016.02.046; PMID: 26876917
Roy A, Khan A, Ahmad I, Alghamdi S, Rajab BS, Babalghith AO, et al. Flavonoids a Bioactive Compound from Medicinal Plants and Its Therapeutic Applications. Biomed Res Int. 2022;2022:5445291. DOI: 10.1155/2022/5445291; PMCID: PMC9192232; PMID: 35707379
Eyong KO, Kuete V, Efferth T. 10 - Quinones and Benzophenones from the Medicinal Plants of Africa. In: Kuete V, Ed. Medicinal Plant Research in Africa. Amsterdam: Elsevier; 2013. p. 351-91. DOI: 10.1016/B978-0-12-405927-6.00010-2
Fauzi, Widodo H, Haryanti S. Kajian Tumbuhan Obat yang Banyak Digunakan untuk Aprodisiaka oleh Beberapa Etnis Indonesia. Media Penelitian Pengembangan Kesehatan. 2019;29(1):51-64. DOI: 10.22435/mpk.v29i1.466
Maharani I, Ulmillah A, Kuswanto E. Pemberian Kombinasi Extract Alang-Alang (Imperata cylindrical) dan Kirinyuh (Chromolaena odorata) pada Tanaman Gulma (Ageratum conyzoides) di Lahan Tanaman Kopi Desa Ciptawaras kabupaten Lampung Barat. Organisms J Biosci. 2021;1(1):1- 11. DOI: 10.24042/organisms.v1i1.9377
Sulistiawati AANN, Prapti NKG, Lestari MPL. Pengaruh Pemberian Air Rebusan Leaf Alpukat (Persea Americana Mill) Terhadap Tekanan Darah Pasien Hipertensi di Wilayah Kerja Puskesmas II Denpasar Selatan. Coping Commun Pub Nurs. 2-15;3(3): 13939.
Fouedjou RT, Nguelefack-Mbuyo EP, Ponou BK, Ngeulefack TB, Barbono L, Tapondjou LA. Antioxidant Activities and Chemical Constituents of Extracts from Cordyline fruticosa (L.) A. Chev. (Agavaceae) and Eriobotrya japonica (Thunb) Lindl, (Rosaceae). Pharmacologia. 2016;7(2):103-13. DOI: 10.5567/pharmacologia.2016.103.113
Samirana PO, Swastini DA, Subratha IDGPY, Ariandi KA. Uji Aktivitas Penyembuhan Luka Extract Etabol Leaf Binahong (Anredera scandens (L.) Moq) pada Tikus Jantan Galur Wistar. J Farmasi Udayana. 2016;5:19-23.
Ginting GIN, Jayawarditha AAG, Dharmawan NS. Salep Extract Leaf Kersen Menurunkan Kadar Diabetic dan Migrasi Sel Polimorfonuklear pada Mencit Hiperglikemi. Indones Med Veterinus. 2021;10(2):211-22. DOI: 10.19087/imv.2021.10.2.211
Sutomo B, Kurnia D. 378 Resep Jus & Ramuan Herbal. Jakarta: Kawan Pustaka; 2016.
Pariata K, Mediastari AAPA, Suta IBP. Manfaat Dadap Serep (Eryhrina Sumbubrans) Untuk Mengatasi Fever Pada Anak. Widya Kesehatan. 2022;4(1):24-37. DOI: 10.32795/widyakesehatan.v4i1.2803
Rudiyansyah, Garson MJ. Secondary Metabolites from the Wood Bark of Durio zibethinus and Durio kutejensis. J Nat Prod. 2006;69(8):1218-21. DOI: 10.1021/np050553t
Widodo A, Khumaidi A, Lasongke PFA. Toksisitas Ekstrak Etanol dan Ekstrak Air dari Daun Jotang Kuda (Synedrella nodiflora (L.) Gaertn.), Daun Gandarusa (Justicia Gendarussa Burm.F.), dan Daun Pulutan (Urena lobata L.) dengan Brine Shrimp Lethality Test. J Farmasi Galenika Galenika J Pharm. 2019;5(2):198-205. DOI:10.22487/j24428744.2019.v5.i2.13935
Ervina MN, Mulyono Y. Etnobotani Meniran Hijau (Phyllanthus ninuri L) Sebagai Potensi Obat Kayap Ular (Herpes Zoster) dalam Tradisi Suku Dayak Ngaju. J Jejaring Matematika Sains. 2019;1(1):30-8. DOI: 10.36873/jjms.v1i1.134
Hadyprana S, Noer S, Supriyanti T. Uji Daya Hambat Ekstrak Jahe Putih Terhadap Pertumbuhan Pseudomonas aeruginosa dan Candida albicans Secara in Vitro. EduBiologia Biol Sci Edu J. 2021;1(2):142-8. DOI: 10.30998/edubiologia.v1i2.10142
Ricky D, Puspita, Mangklik G. 9. Studi Etnobotani Tumbuhan Obat di Desa Tumbang Jala – Kalimantan Tengahyang Masih dimanfaatkan Sebagai Obat Tradisional. In: Prosiding Seminar Nasional Kesehatan “Transformasi Bidang Kesehatan di Era Industri 4.0”. Salatiga: Universitas Kristen Satya Wacana; 2019. p. 57-73.
Salehi B, Gültekin-Özgüven M, Kırkın C, Özçelik B, Morais-Braga MFB, Carneiro JNP, et al. Anacardium Plants: Chemical, Nutritional Composition and Biotechnological Applications. Biomolecules. 2019;9(9):465. DOI: 10.3390/biom9090465; PMCID: PMC6769990; PMID: 31505888
Rahu MI, Naqvi SHA, Memon NH, Idrees M, Kandhro F, Pathan NL, et al. Determination of antimicrobial and phytochemical compounds of Jatropha curcas plant. Saudi J Biol Sci. 2021;28(5):2867-76. DOI: 10.1016/j.sjbs.2021.02.019; PMCID: PMC8116963; PMID: 34012327
Nafisa S, Swandiny GF, Gangga E, Zaenudin YA. Antimicrobial Activity and Phytochemical Screening of Citrus aurantifolia Leaves Ethanolic Extract. J Ilmu Kefarmasian Indones. 2022;19(2):287-91. DOI: 10.35814/jifi.v19i2.1095
Isa N, Bakhari NA, Sarijo SH, Aziz A, Lockman Z. Kyllinga brevifolia mediated greener silver nanoparticles. AIP Conf Proceed. 2017;1901:020012. DOI: 10.1063/1.5010449
Kesavan K, Ghanasekaran J, Gurunagarajan S, Nayagam AAJ. Microscopic, Physicochemical and Phytochemical Analysis of Gardenia jasminoides (Ellis). Int J Pharm Pharm Sci. 2018;10(1):97-102. DOI: 10.22159/ijpps.2018v10i1.21665
Maya I, Sriwidodo. Review: Potensi Minyak Biji Sacha Inchi Sebagai Anti-aging dalam Formula Kosmetik. Majalah Farmasetika. 2022;7(5):407-23. DOI: 10.24198/mfarmasetika.v7i5.39510
Artawa MB, Sirat NM, Supariani NND. Efektivitas Pemanfaatan Getah Bunga Kamboja Untuk Menghilangkan Toothache Di Masa Pandemi COVID-19. J Kesehatan Gigi Dent Health J. 2021;8(2):27-33. DOI: 10.33992/jkg.v8i2.1491
Alfarabi M, Siagian FE, Cing JM, Suryowati T, Turhadi, Suyono MS, et al. Bioactivity and metabolite profile of papaya (Carica papaya) seed extract. Biodiversitas. 2022;23(9):4589-600. DOI: 10.13057/biodiv/d230926
Syahid SF, Kristina NN. Induksi dan Regenerasi Kulus Keladi Tikus (Typonium Flagelliforme Lodd) Secara In Vitro. J Penelitian Tanaman Industri Ind Crop Res J. 2007;13(4):142-6. DOI: 10.21082/jlittri.v13n4.2007.142-146
Sartika F. Daya Hambat Air Kelapa (Cocus nucifera) Terhadap Pertumbuhan Bakteri Salmonella typhi dan Escherichia coli. J Surya Medika JSM. 2019;4(2):12-6. DOI: 10.33084/jsm.v4i2.603
Leone A, Spada A, Battezzati A, Schiraldi A, Aristil J, Bertoli S. Cultivation, Genetic, Ethnopharmacology, Phytochemistry and Pharmacology of Moringa oleifera Leaves: An Overview. Int J Mol Sci. 2015;16(6):12791-835. DOI: 10.3390/ijms160612791; PMCID: PMC4490473; PMID: 26057747
Bilal A, Jahan N, Ahmed A, Bilal SN, Habib S, Hajra S. Phytochemical and pharmacological studies on Ocimum basilicum – A Review. Int J Cur Res Rev. 2012;4(23):73-83.
Tefu MOFI, Sabat DR. Tanaman Obat Tradisional Dokumentasi Pemanfaatan Tanaman Obat Masyarakat Suku Dawan (Amanuban). Yogyakarta: Deepublish; 2021.
Hayati EK, Ningsih R, Latifah L. Antioxidant Activity of Flavonoid from Rhizome Kaemferia galanga L. Extract. Alchemy J Chem. 2015;4(2):127-37. DOI: 10.18860/al.v4i2.3203
Munte N, Sartini, Lubis R. Skrining Fitokimia dan Antimikroba Ekstrak Daun Kirinyuh terhadap Bakteri Staphylococcus aureus dan Escherichia coli. BIOLINK J Biol Lingkungan Industri Kesehatan. 2017;2(2):132-40. DOI: 10.31289/biolink.v2i2.803
Noorcahyati. Tumbuhan Berkhasiat Obat Etnis Asli Kalimantan. Balikpapan: Balai Penelitian Teknologi Konservasi Sumber Daya Alam; 2012.
Himaja M, Ranjitha A, Raman MV, Anand M, Asif K. Phytochemical screening and antioxidant activity of rhizome part Curcuma zedoaria. Int J Res Ayurveda Pharm. 2010;1(2):414-7.
Mukherjee PK, Nema NK, Maity N, Mukherjee K, Harwansh RK. Phytochemical and Therapeutic Profile of Aloe vera. J Nat Remedies. 2014;14(1):1-26. DOI: 10.18311/jnr/2014/84
Putra WS. Kitab Herbal Nusantara: Kumpulan Resep & Ramuan Tanaman Obat Untuk Berbagai Gangguan Kesehatan. Yogyakarta: Katahati; 2015.
Lallo S, Hardianti B, Umar H, Trisurani W, Wahyuni A, Latifah M. Aktivitas Anti Inflamasi dan Penyembuhan Luka dari Ekstrak Kulit Batang Murbei (Morus alba L.). J Farmasi Galenika Galenika J Pharm. 2020;6(1):26-36. DOI: 10.22487/j24428744.2020.v6.i1.14661
Angelika L, Anissa N, Prasetya F. Pengaruh Jus Buah Nanas Kombinasi Madu sebagai Penurun Tekanan Darah pada Pasien Hipertensi. Proceed Mulawarman Pharm Conf. 2020;11(1):70-5. DOI: 10.25026/mpc.v11i1.396
Ajiningrum PS, Amilah S, Widyaningtyas PG. Efektivitas Ekstrak Rimpang Pacing (Costus speciosus), Daun Srikaya (Annona squamosa L.) dan Ekstrak Kombinasinya Terhadap Penurunan Jumlah Folikel Tersier dan Folikel De Graff Pada Mencit Betina (Mus musculus). J Pharm Sci. 2020;5(1):33-7. DOI: 10.53342/pharmasci.v5i1.164
Rahman M, Rahman MH, Chowdhury TA. Phytochemical and Biological Activity Studies of Tinospora crispa Stem. Dhaka Univ J Sci. 2020;68(2):167-70. DOI: 10.3329/dujs.v68i2.54616
Lim TK. Lansium domesticum ‘Duku Group’. In: Edible Medicinal and Non Medicinal Plants. Dordrecht: Springer; 2012. p. 265-8. DOI: 10.1007/978-94-007-2534-8_33
Hikmawati NPE, Aulia C, Viransa VP. Kandungan Piperin dalam Ekstrak Buah Lada Hitam dan Buah Lada Putih (Piper nigrum L.) yang Diekstraksi dengan Variasi Konsentrasi Etanol Menggunakan Metode KLT-Densitometri. Media Farmasi J Ilmu Farmasi J Pharm Sci. 2016;13(2):173-85. DOI: 10.12928/mf.v13i2.7769
Setyawaty R, Aptuning RB, Dewanto. Preliminary Studies on the Content of Phytochemical Compounds on Skin of Salak Fruit (Salacca zalacca). Pharm J Indones. 2020;6(1):1-6. DOI: 10.21776/ub.pji.2020.006.01.1
Soraya C, Sunnati, Vivi M. Efek Antibakteri Extract Stem Serai (Cymbopogoncitarus) terhadap Pertumbuhan Enterococcus faecalis. Cakradonya Dent J. 2016;8(2):69-78.
Carolia N, Noventi W. Potensi Extract Leaf Sirih Hijau (Piper betle L.) Sebagai Alternatif Terapi Acne Vulgaris. Majority Med J Lampung Univ. 2016;5(1):140-5.
Hasanah HMM, Yahdi Y, Dewi YK. Studi Komparasi Kualitas Handsoap Esktrak Daun Sirih Hijau (Piper betle Linn), Daun Sirih Merah (Piper crocatum) dan Daun Sirih Cina (Peperomia pellucida). SPIN J Kimia Pendidikan Kimia. 2020;2(2):191-209. DOI: 10.20414/spin.v2i2.2392
Wullur AC, Schaduw J, Wardhani ANK. Identifikasi Alkaloid pada Leaf Sirsak (Annona muricata L.). J Ilmiah Farmasi. 2012;3(2):54-6.
Gunarti NS, Hidayah H. Flavonoid compounds of tapak liman plant (Elephantopus scaber) as antihyperuricemia. J Ilmiah Farmasi. 2022;Special:31-6. DOI: 10.20885/jif.specialissue2022.art4
Pathak V, Tiwari VK. Phytochemical Screening of Saccharum officinarum (Linn.) Stem. Int J Innov Sci Res Technol. 2017;2(8):291-305.
Rahmat E, Lee J, Kang Y. Javanese Turmeric (Curcuma xanthorrhiza Roxb.): Ethnobotany, Phytochemistry, Biotechnology, and Pharmacological Activities. Evid Based Complement Alternat Med. 2021;2021:9960813. DOI: 10.1155/2021/9960813; PMCID: PMC8214482; PMID: 34194529
Ramon P, Bergmann D, Abdulla H, Sparks J, Omoruyi F. Bioactive Ingredients in K. pinnata Extract and Synergistic Effects of Combined K. pinnata and Metformin Preparations on Antioxidant Activities in Diabetic and Non-Diabetic Skeletal Muscle Cells. Int J Mol Sci. 2023;24(7):6211. DOI: 10.3390/ijms24076211; PMCID: PMC10094480; PMID: 37047182
Authors
Copyright (c) 2024 Sutomo Sutomo, Alif Vera Aprilianes, Nani Kartinah, Arnida Arnida, Khoirunnisa Muslimawati, Nabila Hadiah Akbar

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Authors continue to retain the copyright to the article if the article is published in the Borneo Journal of Pharmacy. They will also retain the publishing rights to the article without any restrictions.
Authors who publish in this journal agree to the following terms:
- Any article on the copyright is retained by the author(s).
- The author grants the journal the right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution License that allows others to share work with an acknowledgment of the work authors and initial publications in this journal.
- Authors can enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of published articles (e.g., post-institutional repository) or publish them in a book, with acknowledgment of their initial publication in this journal.
- Authors are permitted and encouraged to post their work online (e.g., in institutional repositories or on their websites) prior to and during the submission process. This can lead to productive exchanges and earlier and greater citations of published work.
- The article and any associated published material are distributed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.